Yüksekte Çalışma Mevzuatı: 6331 Kapsamında Yükümlülükler Rehberi

Mevzuat belirli bir metre eşiği koymaz: seviye farkı bulunan ve düşme sonucu yaralanma ihtimali olan her çalışma yüksekte çalışmadır. Bir metrelik platformdaki iş de, 40 metredeki cephe işi de aynı hukuki çerçeveye girer.

Bu geniş tanımın pratik sonucu şudur: 'alçak, bir şey olmaz' değerlendirmesi hukuken geçersizdir; risk değerlendirmesi seviye farkı olan her işi kapsamalıdır.

Tanımın bir diğer sonucu, işin süresine bakılmamasıdır: 'sadece beş dakika sürecek' gibi gerekçeler yükümlülüğü kaldırmaz. Kısa süreli işlerde önlem almadan çalışma, denetimlerde ve kaza sonrası incelemelerde en sık karşılaşılan kusurlardandır.

Mevzuat önlem sırasını açıkça kurar: önce riskin kaynağında giderilmesi ve çalışma yerinin güvenli kılınması (korkuluk, platform, kapak), sonra toplu koruma (güvenlik ağı), en son kişisel koruyucu donanım (emniyet kemeri). Bu sıra tercih değil, yükümlülüktür.

Yükseltici platform kullanımı bu hiyerarşide güçlü bir toplu koruma çözümüdür: çalışan, korkuluklu ve zemin dayanımı test edilmiş bir sepette çalışır. Merdiven ve iskele kurulumuna göre hem hızlı hem denetlenebilir bir yöntemdir.

Kemer, korkuluğun alternatifi değildir. Eklemli ve teleskopik personel yükselticilerde fırlama riskine karşı üretici talimatı, saha prosedürü ve risk değerlendirmesine uygun bağlantı sistemi kullanılmalıdır.

Her yüksekte çalışma işi, işe özgü bir risk değerlendirmesiyle planlanmalıdır. Değerlendirme; işin yeri, ekipman sınıfı, zemin ve hava koşulları, çevredeki devam eden operasyonlar ve kurtarma senaryosunu birlikte ele alır. Genel bir şablonu doldurmak değil, o günkü işin gerçek risklerini yazmak esastır.

Birçok tesis, yüksekte çalışma için ayrı bir çalışma izni (permit-to-work) sistemi işletir. İzni, işi yapan ekipten bağımsız bir yetkilinin onaylaması, atlanmış önlemleri işe başlamadan yakalar. İzinsiz açılan iş, hem tesis prosedürünün hem de denetim beklentilerinin ihlalidir.

Risk değerlendirmesi statik bir belge değildir: hava, zemin veya iş kapsamı değiştiğinde yeniden gözden geçirilmeli; makine sınıfı ilk seçimden farklılaşıyorsa değerlendirme güncellenmelidir.

İş Ekipmanları Yönetmeliği'ne göre kaldırma ekipmanları, standartlarda aksi belirtilmedikçe yılda en az bir kez yetkili teknik elemanca periyodik kontrolden geçirilir; raporun sahada bulunması denetimlerde ilk istenen evraktır.

Günlük operatör kontrolü ayrı bir yükümlülüktür: fren, acil stop, acil indirme, korkuluk ve denge sensörü her vardiya öncesi test edilip kaydedilmelidir.

Kiralık makinede periyodik kontrol raporunu kiraya veren sağlar; günlük kontrol ve doğru kullanım kiracının sorumluluğundadır. Sözleşmede bu paylaşımın yazılı olması iki tarafı da korur ve kaza sonrası sorumluluk tartışmasını önler.

Yüksekte çalışacak herkese işe özgü İSG eğitimi verilmelidir; yükseltici platform operatörünün ayrıca operatör belgesi (MYK yeterliliği) bulunmalıdır. Eğitimin işe ve ekipmana özgü olması, genel bir katılım belgesinden daha belirleyicidir.

Eğitim kayıtları ve belge fotokopileri şantiye İSG dosyasında tutulur. Belgesiz operatör çalıştırmak idari yaptırımın ötesinde, kaza hâlinde işverenin kusurunu ağırlaştıran ve sigorta rücu riskini artıran ana etkendir.

Alt yüklenicilerle çalışılan sahalarda belge kontrolü çoğu zaman asıl işverenin İSG ekibine düşer; 'operatör belgesini taşeron sağlar' maddesi, kontrol yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

Birden fazla işverenin aynı sahada bulunduğu projelerde mevzuat, koordinasyon yükümlülüğü getirir: asıl işveren ve alt işverenler, İSG önlemlerini birbirinden bağımsız değil, birlikte planlamak zorundadır. Yüksekte çalışma söz konusu olduğunda bu, ekipmanın, korkuluğun ve çalışma izninin ortak kurallara bağlanması demektir.

Kiralık makine bu koordinasyonun içine girer: makineyi kiraya veren periyodik kontrol raporunu sağlar, kullanan işveren günlük kontrol ve doğru kullanımdan sorumludur, sahadaki asıl işveren ise genel koordinasyonu gözetir. Bu paylaşım sözleşmede yazılı olmadığında, kaza sonrası sorumluluk belirsizleşir.

Koordinasyon eksikliği, uygulamada en çok 'herkes diğerinin aldığını sandığı' önlemlerde açığa çıkar: korkuluğu kimin kuracağı, gözcünün hangi ekipten olacağı, çalışma iznini kimin onaylayacağı baştan netleştirilmelidir.

Bir iş kazası sonrası inceleme, alınan ve alınmayan önlemleri geriye dönük olarak değerlendirir. Risk değerlendirmesinin yapılıp yapılmadığı, önlem hiyerarşisine uyulup uyulmadığı, ekipmanın periyodik kontrolü ve operatörün belgesi, eğitim kayıtları ve çalışma izni ilk bakılan başlıklardır.

Belgesiz operatör çalıştırmak, periyodik kontrolü yapılmamış makine kullanmak veya çalışma iznini atlamak, kaza hâlinde işverenin kusur oranını artıran ve sigorta rücu riskini doğuran etkenlerdir. Bu yüzden mevzuata uyum yalnız denetim için değil, olası bir olayın hukuki ve mali sonuçlarını sınırlamak için de gereklidir.

Bu rehber genel bir çerçeve sunar; somut bir olayın hukuki değerlendirmesi, olayın koşullarına, güncel mevzuata ve yetkili mercilerin görüşüne bağlıdır. Web içeriği, hukuki görüş veya bilirkişi değerlendirmesi yerine geçmez.